O kadar güzel hasletler, o kadar güzel ahlâkî kurallar ve o kadar iyi huylar var ki, bunlar yerli yerinde kullanýldýðý zaman bir deðer kazanýr.

Yerinde ve zamanýnda kullanýlmazsa, içi ve içeriði deðiþir, o güzel haslet, çirkin bir kýlýfa bürünür, tamamen farklý bir þekil alýr.

Baþka bir ifadeyle, güzel ahlâk ve faziletlerin; iyilik ve hayýrlarýn çoðu nisbîdir, izafidir, görecelidir. Yani insandan insana deðiþir, toplumdan topluma baþkalaþýr. 

Meselâ, vakar ve tevazu güzel bir davranýþtýr. Bir valinin kendi makamýnda ciddi ve aðýr baþlý davranmasý vakarýný gösterir. Bu yerinde bir harekettir. Fakat bunun yerine, memurlara ve vatandaþlara karþý mütevazý olayým derken el avuç ovuþturursa, o makamýn hakkýný vermemiþ olur, dolayýsýyla istenilen icraatý da yapamaz hale gelir. 

Burada vakarlý olmak, ciddiyet ve aðýrbaþlýlýk güzel bir hasletken; tevazu yersizdir.

Ayný insan, ayný ciddiyeti kendi evinde sergilemeye kalkacak olsa, yani evine gelen misafirlerine, akrabalarýna karþý makamýndaki gibi resmi davranacak olsa, buradaki ciddiyeti vakar olmaktan çýkar, kibir ve gurura girer. Oysa evinde takýnmasý gereken tavýr tevazu ve mahviyettir. 
 
Meselâ, kendi makamýnda misafirine bir çay ikram edecek ise, odacýsýna söyler getirtir, evinde ise bizzat kendisi verir. 
 
***

Bir baþka örnek: Tevekkül güzel bir haslettir, çok iyi bir huydur. Elinden geleni yaptýktan ulaþabildiði her türlü sebep ve vasýtayý kullandýktan sonra neticeyi Allah'tan beklemek üzere tevekkül edilecek olsa, bu yerinde bir harekettir. Fakat hiçbir þey yapmadan, elini sýcaktan soðuða çýkarmadan oturup bekleyecek olsa, bunun adý tevekkül deðil, tembellik olur. 

Tarlasýný ekip biçen çiftçinin tevekkül etmeye hakký varken, arazisini iþlemeyen adamýn tevekkül etmeye hakký yoktur. 
 
Bu konu için bir baþka misâl: 
 
Bir insan kendi adýna hoþgörülü davranabilir, fedakârlýk yapabilir; bu hareketi takdir edilir. Fakat ayný hoþgörü ve fedakârlýðý baþkasý adýna, devlet, toplum adýna yapamaz. 

Meselâ bir haksýzlýk karþýsýnda kendi hakkýnýzý affedebilirsiniz, fakat ayný hareketi bir baþkasý için gösteremezsiniz. Kendi cebinizden ve malýnýzdan istediðiniz gibi fedakârlýk yapabilirsiniz. Fakat ayný harcamayý kamu malýndan yapacak olsanýz, bunun adý hainlik olur. 

Meseleye açýklýk getiren bir örnek de þöyle: 
 
Allah'ýn takdir ettiði rýzka ve kýsmete razý olmak güzel bir harekettir ve bunun adý kanaattir; insaný gayrete getirir. Fakat elindekiyle yetinmek ise, çalýþmayý, gayreti ve himmeti azaltacaðýndan insaný tembelliðe götürür. 

Bir erkekte cesaret ve cömertlik gibi hasletlerin bulunmasý, onun gayretini, hamiyet ve yardým duygularýný arttýrýr, fakat ayný hasletlerin kadýnda bulunmasý ve bunu kocasýna karþý kullanmasý, geçimsizliðe ve anlaþmazlýða sebep olur. 
 
Bu misaller daha da zenginleþtirilebilir. Bütün bu örneklerde açýkça görüleceði gibi, önemli olan bunlarý yerli yerinde kullanmaktýr. 

Ýþte o zaman Kur'ân'da imandan sonra sýk sýk tekrar edilen ve tavsiye olunan “Sâlih amel (iyi ve hayýrlý iþ)” denen sýr yakalanmýþ olur.

Mehmet Paksu