Einstein geçenlerde Physics Today dergisinin bilim adamlarý arasýnda yaptýðý ankette gelmiþ geçmiþ en büyük fizikçi seçildi. (Ýkinci Newton…) Time dergisi de Einstein’ý yüzyýlýn adamý seçmiþti. Buluþ ve görüþleriyle dünyayý epey deðiþtiren biri olduðunda þüphe yok. Ayrýca dehanýn ve bilim adamlýðýnýn simgesi olan bir kiþi. Bu yazýmýzda sizlere Einstein’ý kýsaca tanýtýp insani yönleri hakkýnda da bilgilendirmek istiyoruz.

Çocukluk ve Gençlik

Einstein 1879 yýlýnda Almanya’da doðdu. Söylentilerin aksine ilkokulda çok baþarýlý bir öðrenciydi. 10 yaþýnda Kant’ýn “Saf Aklýn Eleþtirisi” gibi aðýr ve derin felsefe kitaplarýný okumaya baþladý. 15 yaþýnda ilk bilimsel makalesini yazdý. Bu makale manyetik alanlarda esirle ilgilidir. 16 yaþýnda ilk meþhur düþünce deneyini yaptý. Elime bir ayna alýp ýþýk hýzýyla koþsam aynada ne görürüm diye düþünüyordu. 17 yaþýnda Ýsviçre Ulusal Teknoloji Enstitüsü’nün matematik programýna kaydoldu. Burada matematik bölümündeki tek bayan olan Mileva Maric’le arkadaþlýk kurdu ve aþk yaþadý. 1900 yýlýnda fizik bölümünden mezun oldu.

Patent Ofisi

Mezun olduktan sonra Einstein öðretim görevlisi pozisyonu bulamadý. Eski bir sýnýf arkadaþýnýn babasýnýn yardýmýyla Berne’de bir patent ofisinde iþ buldu. Buradaki vazifesi geliþtirilen elektromanyetik cihazlarýn patent baþvurularýný deðerlendirmekti. Berne’deki arkadaþlarýyla her hafta toplanýp bilim ve felsefe üzerine tartýþmalar yapýyorlardý. Okuma listeleri arasýnda Poincare, Mach ve Hume gibi Einstein’ýn sonraki düþüncelerini etkileyecek kiþiler vardý. Bu dönemde Einstein’ýn fizikçilerle hemen hemen hiç diyaloðu olmadý.

Evlilik

Einstein ve Mileva Maric’in 1902 yýlýnda bir kýzlarý oldu. 1903 yýlýnda evlendiler. 1904 ve 1910 yýllarýnda iki oðullarý oldu. 1919 yýlýnda boþandýlar, ayný yýl Einstein Elsa ismindeki kuzeniyle evlendi.

Mucize Yýl

Einstein, mucize yýlým dediði 1905’te dört tane önemli fizik makalesi yayýnladý.

1- Iþýðýn foton denilen parçacýklardan oluþtuðunu kabul ederek fotoelektrik olayýný açýkladý. Fotoelektrik olayý, ýþýðýn metallerden elektron koparmasýna denmektedir.

2- Atomlarýn varlýðýna bir delil teþkil eden çok küçük nesnelerin rasgele hareketini açýkladý. Atomlarýn deðiþik yönlerden çarpmasýndan dolayý çok küçük nesnelerin rasgele saða sola aþaðýya yukarýya hareketler yapmasýna Brown hareketi denmektedir.

3- Iþýk hýzýnýn gözlemcilerin hareketinden baðýmsýz olarak hep ayný kaldýðý gerçeðinden yola çýkarak özel izafiyet teorisini geliþtirdi. Eþzamanlýlýðýn gözlemciye göre deðiþtiðini, hareket eden nesnelerin boyunun kýsaldýðýný gösterdi.

4- Kütle ve enerjinin özdeþliðini gösteren makalesinde meþhur E=mc^2 denklemini ispatladý. Buna göre çok küçük bir kütle muazzam bir enerji barýndýrmaktadýr.

Bu dört makale de fizikte çok büyük baþarý olarak kabul edilmektedir. Einstein 26 yaþýnda Zürih Üniversitesi tarafýndan doktora derecesiyle ödüllendirildi.

Iþýk ve Genel Relativite

Einstein 1910 yýlýnda gökyüzünün niye mavi olduðunu açýklayan bir makale yayýnladý. 1911 yýlýnda profesör oldu. Ayný yýl, ýþýðýn çekim etkisiyle nasýl etkileneceði ve yörüngesinin nasýl deðiþeceði hakkýnda bir makale yayýnladý. 1915 yýlýnda maddenin çekim etkisiyle uzay-zamanýn yapýsýný nasýl deðiþtirdiðini açýklayan Genel Ýzafiyet Teorisi’ni geliþtirdi. 1917 yýlýnda lazerin yapýlmasýna imkan saðlayan fizik prosesleriyle ilgili bir makale yayýnladý. Ayný yýl, evrenin hareketini modellemek için ‘kozmolojik sabit’ adýnda bir kavram ortaya attý. 1919 yýlýnda yapýlan gözlemlerle Einstein’ýn genel izafiyet teorisi doðrulandý. Zamanýn en çok satan Ýngiliz gazetesi The Times bu geliþmeyi “Bilimde Devrim-Evrenin Yeni Teorisi-Newtoncu Fikirlerin Sonu” þeklinde manþetten verdi. Bir röportajda Nobel ödüllü fizikçi Max Born, genel izafiyeti “insan düþüncesinin tabiat üzerindeki en büyük baþarýsý” diye övdü. Meþhur fizikçi Paul Dirac Einstein’ýn teorisini “gelmiþ geçmiþ en büyük bilimsel buluþ” olarak niteledi.

Nobel Ödülü

1922 yýlýnda, teorik fiziðe katkýlarýndan dolayý Einstein’a Nobel ödülü verildi. Boþanma anlaþmasýnda belirlendiði gibi, Einstein ödülün parasýný eski eþi Mileva Maric’e verdi. Bilimsel buluþlarý nasýl yaptýðý sorulduðunda, Einstein bilimsel çalýþmanýn fiziksel gerçekliðin incelenmesi ve bu gerçeklerin bütün olaylara uygulanabilir genel geçerliliði olan ve birbiriyle çeliþmeyen ne gibi aksiyomlarla açýklanabileceðinin araþtýrýlmasýyla ilerlediðine inandýðýný söylemiþtir.

Birleþik Alan Teorisi

Einstein hayatýnýn geri kalan yýllarýnda genel çekim ve elektromanyetizma teorilerini tek bir çatý altýnda birleþtirebilmek için uðraþtý, fakat baþarýlý olamadý. Bütün fizik teorilerini Büyük Birleþik Teori altýnda birleþtirme çabasý bugün devam etmektedir.

Bohr ve Einstein

Einstein kuantum fiziðinin Kopenhag yorumu’nu beðenmiyordu. Bu yorum Niels Bohr ve Werner Heisenberg tarafýndan geliþtirilmiþti. Kuantum olaylarýnýn ihtimal hesaplarýna baðlý olduðu bu yoruma göre kesin sonuçlar sadece klasik sistemlerle etkileþim sonucu oluþuyordu. Mesela bir elektron gözlemlenmeden nerede olduðu teorik olarak söylenemezdi. Çünkü her yerde bulunma olasýlýðý vardý. Einstein ve Bohr arasýnda uzun yýllar sürecek bir tartýþma baþladý. 1926 yýlýnda Max Born’ a yazdýðý bir mektupta Einstein þöyle diyordu: “Ben kesinlikle biliyorum ki, O [Allah] zar atmaz.” 1935 yýlýnda Podolsky ve Rosen’le birlikte kuantum fiziðinin non-lokal yani problemli veya geçersiz olduðunu göstrmek için EPR paradoksunu ortaya attý. Sonra yapýlan deneyler ise kuantum teorisinin tahminlerini doðruladý.

Einstein’ýn Bohr’la olan tartýþmasý determinizm konusuna dayandýðý için felsefi çevrelerde de büyük ilgi gördü.

Dini Görüþleri

Determinizme yani her þeyin fizik kanunlarýyla kesin olarak belirlendiðine inanmasý, Einstein’ýn dini görüþlerini de etkilemiþtir. Einstein bir keresinde Spinoza’nýn Tanrýsýna inandýðýný söylemiþtir. Yani kendisini dünyanýn düzenli ahenginde ifade eden fakat insanlarýn kaderi ve yapýp etmeleriyle ilgilenmeyen bir Tanrý’ya inandýðýný anlatmak istemiþtir. Hayatýnýn sonlarýna doðru Tanrý’nýn varlýðýyla ilgili pozisyonunun “agnostik” yani bilinemezci olduðunu yazmýþtýr. Dinlerde anlatýlan Tanrý düþüncesinin kendisine çocukça geldiðini söylemiþtir. Baþka bir konuþmasýnda kainattaki düzene raðmen Allah yok diyenlere hayret ettiðini, bu ateistlerin sözlerine destek olarak kendisinden alýntý yapmalarýna ise gerçekten kýzdýðýný söylemiþtir. Yahudilik veya Hristiyanlýk’taki gibi bir Tanrý’ya inanmadýðýný açýkça söylemiþtir. Einstein’ýn din anlayýþý, kainatta bilimin gösterdiði düzenli yapý karþýsýnda sýnýrsýz bir hayranlýk duymadan ibarettir. Ýçine nüfuz edemediðimiz, kavrayamadýðýmýz bir þeyin varolduðunu bilmek, en muazzam bir hikmet ve en parlak bir güzelliðin tecellilerini kapasitemiz ölçüsünde hissetmek… Einstein’a göre gerçek dini tavýr budur. Korkudan ve dünyamýzda cereyan eden olaylardaki sebep sonuç iliþkilerini tam idrak edememekten kaynaklanan, bundan dolayý da tabiatüstü varlýklarý devreye sokan din yaklaþýmýný doðru bulmamaktadýr. Sevgi ve destek isteðiyle geliþen sosyal ve ahlaki din anlayýþý da uygun deðildir. En olgun din anlayýþý, varlýk karþýsýnda duyulan derin bir hayranlýk ve gizemden beslenen din anlayýþýdýr.

Einstein’a göre din ve bilim arasýndaki anlaþmazlýklar hatalý düþünmekten kaynaklanmaktadýr. Dinsiz bilim topal, bilimsiz din kördür. Einstein Tevrat’ýn çocukça ve ilkel efsanelerden oluþtuðunu düþünmektedir. Einstein, Yahudilerin Allah’ýn seçilmiþ bir kavmi olduðuna da inanmamaktadýr. Ona göre Yahudilik, diðer dinler gibi, çocukça batýl inanýþlardan ibarettir. Ve içlerinde bulunduðu Yahudiler, diðer insan topluluklarýndan daha iyi deðildir.

Politika

Einstein þöhreti ve zekasýndan dolayý teorik fizik veya matematikle hiç alakasý olmayan meselelerde de görüþü alýnan biri haline geldi. Her konudaki görüþlerini açýkça anlattý ve yazdý. Nazi hareketine karþý çýktý, Ýsrail devleti kurulurken aþýrýlýklardan uzak orta bir yol tutulmasý gerektiðinin sözcüsü oldu ve Birleþik Devletler’de anti-komünizm ve insan haklarýyla ilgilendi. 1927’de Belçika’da yapýlan sömürgecilik karþýtý kongreye katýldý.

1952’de Einstein’a Ýsrail devlet baþkanlýðý teklif edildi, fakat Einstein bunu kabul etmedi.

Yahudi olduðu için 1932’de Almanya’dan ayrýldý ve ABD’e geçti. 1940 yýlýnda ABD vatandaþý oldu ve hayatýnýn sonuna kadar orada yaþadý.

Atom Bombasý

Einstein, Ýkinci Dünya Savaþý’nda Almanlarýn nükleer fizyona dayalý bir atom bombasý yapma ihtimaline binaen, Macar göçmeni Leo Szilard adýnda bir bilim adamý tarafýndan yazýlan ve zamanýn devlet baþkaný Roosevelt’e ABD’nin vakit kaybetmeden böyle bir bomba yapmasýný tavsiye eden mektubu imzaladý. 1942’de Manhattan projesi baþladý ve 1945’te ABD geliþtirilen nükleer silahlarý savaþta kullandý. Einstein’ýn atom bombasýnýn geliþtirilmesinde bu mektubu imzalamaktan baþka rolü olmadý. Linus Pauling’e göre Einstein daha sonra mektubu imzaladýðýndan ötürü piþmanlýk duyduðunu söylemiþtir.

Soðuk Savaþ

Einstein tek bir dünya devleti fikrini savunmuþtur. Nükleer silahsýzlanma konusunda aktif olarak çalýþtý. Çeþitli insan haklarý gruplarýna üye oldu. Almanya ve Siyonizmle baðlantýlarý, sosyalist görüþleri ve komünistlerle baðlantýlarý sebebiyle FBI Einstein hakkýnda 1427 sayfalýk bir dosya oluþturmuþtu.

Ölümü

1955 yýlýnda 76 yaþýnda iç kanamadan dolayý kaldýrýldýðý Princeton Hastanesi’nde öldü. Einstein’ýn beyni bu kadar zeki olmasýna neyin sebep olduðunu bulmak amacýyla gelecekte yapýlabilecek bilimsel araþtýrmalar için korumaya alýndý.

Hatýralar

1979 yýlýnda Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi Washington D.C. de Albert Einstein adýna bronz mermerden bir hatýra heykel diktirdi. Keþfedilen bir elemente einsteinium adý verildi.

Sonuç

Yaptýklarýndan da anlaþýlacaðý üzere, Albert Einstein, tüm zamanlarýn en büyük bilim adamlarýndan biridir. Fiziðe çok büyük katkýlarda bulunmuþ, hatta fizikte devrim yapmýþtýr. Ama fizik dýþýndaki konularda yaptýðý yorumlarda bazen isabetli olmuþ, çoðu zaman da yanýlmýþtýr. Bir kiþi belli bir alanda çok iyiyse buradan her alanda doðru ve mantýklý þeyler söyleyebileceði çýkarýlmamalýdýr. Albert Einstein’ýn bilhassa din ve ahlak konularýndaki düþünceleri bunun en güzel örneklerinden biridir. Yukarýda da geçtiði üzere determinizme inanmak, tabiatüstü varlýklarý inkar etmek ve dinleri küçümsemek Einstein’ýn büyük yanlýþlarý olmuþtur. Determinizmin yanlýþ olduðu zaten kuantum fiziðiyle gösterilmiþ oldu. Fizik ötesi varlýklarýn veya alemlerin varlýðý temelde inanç konusudur ama bu konuda pek çok vaka ve delil mevcuttur. Dinler ise hak din Ýslam ve diðer dinler olarak ikiye ayrýlýr. Hepsini ayný kategoriye koymak kesinlikle doðru deðildir. Bununla birlikte, Yahudilik ve Hristiyanlýk da temelde ayný kaynaktan geldiði için bilhassa ahlaki esaslarda Ýslam’a yakýndýr. Einstein’ýn din karþýtý düþünceleri seküler bir hayat tarzýný benimsemiþ olmasýndan kaynaklanmaktadýr. Allah-ü Teala hakkýnda yaptýðý yorumlar ise O’nu belli bir pencereden ve kýsýtlý olarak tanýmanýn neticesidir. Elbette Allah’ýn icraatý karþýsýnda hayranlýk duymamak mümkün deðildir. O’nun tam olarak bilinemeyeceði de doðrudur. Hatta Hz Ebubekir (ra) “Seni idrak edememek en büyük idraktir” diyerek sanki bu bilinemezliðe iþarette bulunmuþtur. Ancak Allah hakkýnda hiçbirþey söylenemeyeceðini, Allah’ýn bize hitab eden emir ve yasaklarýnýn bulunmadýðýný veya bizimle ilgilenmediðini düþünmek, Allah’ý sadece kainatýn düzeninde aramak çok yanlýþ olur. Çünkü Allah’ýn elçileri olan peygamberler Allah’ý sapýklýða düþmeden bilme ve O’nunla nasýl irtibat kurulacaðýný bildirme, Allah’ýn bizden istediklerini açýklama ve insanlarýn hayatýný Allah’ýn hoþnut olacaðý þekilde düzenleme gibi gayelerle gönderilmiþtir. Buradan da anlaþýlýyor ki, salt akýlla veya gözlemle Allah’ý ve bizden ne istediðini tam doðru olarak bilmek çok zor hatta imkansýzdýr. Peygamberler elbette boþuna gönderilmemiþtir.

Ancak Einstein’ýn fikirleri kainattaki düzenin mükemmelliðini ve ahengin muazzamlýðýný vurgulamasý bakýmýndan önemlidir. Bir bilim adamý olarak bilimsel gerçeklerin Allah’ýn varlýðýný gösterdiðini söylemesi ve bu kadar açýk görünen bir hakikatin inkar edilmesine þaþýrmasý çok manidardýr. Çünkü günümüzde pek çok bilim adamý maalesef Allah’ý inkar etmektedir.
Einstein’ýn hayatý örnek bir bilim adamý hayatýdýr ve baþarýlarla doludur. Fakat asýl önemli yaný, Einstein’ýn sýradan bir bilim adamý olmamasý, zamanýnýn bilimsel teorilerini sorgulamasý ve fiziðe yeni bir yön vermesidir. Burada felsefeyle içli-dýþlý olmasý, orijinal düþünmesi ve sorgulayýcý olmasý büyük rol oynamýþtýr. Einstein aslýnda bir filozof-bilimadamýdýr. Yani bilimsel sistemin içinde iþleyen küçük bir çark olmak yerine bütün sistemi tepeden kuþbakýþý görüp eksik veya problemli yanlarýný fark edip yeni bir sistem kurma yolunda çalýþmalar yapmýþtýr. Einstein’ý büyük fizikçi yapan da budur.

Derleyen: Salih Adem