Onlar padiþah eþleri ve padiþah anneleriydi. Çoðu zaman devletin idaresi ve siyasi olaylara karýþmayan valide sultanlar kendilerine tahsis edilen maaþý hayýr iþlerinde kullanmayý tercih etti. Günümüze birçok tarihî eser býrakan valide sultanlar, yaptýrdýklarý hayýr kurumlarý için birçok akar býrakmayý da unutmadý.

- Osmanlý Devleti'ni yöneten padiþahýn eþleri ve anneleri, yaptýklarý hayýrlarla dikkat çekiyor. Selçuk Hatun, Hafsa Valide Sultan, Nurbânu Valide Sultan, Hatice Turhan Sultan, Gülnûþ Valide Sultan, Mihriþah Valide Sultan, Bezmiâlem Valide Sultan, Pertevniyal Valide Sultan ve Âdile Sultan baþlýca valide sultanlardý. Osmanlý Devleti'nde, Ýstanbul'un fethinden önce valide sultanlýk diye isimlendirilen bir unvan veya makam yoktu. Fetih gerçekleþtiðinde Sultan'ýn annesinin vefat etmiþ olduðu nazara alýndýðýnda, Topkapý Sarayý'na yerleþen ilk padiþah validesi, Sultan 2. Bayezid'in annesi Gülbahar Hatun olmuþtu. Valide sultanlýk makamý ilk olarak, Yavuz Sultan Selim'in eþi ve Kanuni Sultan Süleyman'ýn annesi Hafsa Valide Sultan ile baþlamýþtýr. Valide sultanlar kendilerine tahsis edilen maaþ ve gelirleri fakirleri doyurmak ve onlarýn ihtiyaçlarýný gidermek için kullanmýþtý. Kaynak Yayýnlarý'ndan çýkan ve Can Alpgüvenç tarafýndan kaleme alýnan "Hayýrda Yarýþan Haným Sultanlar" kitabý 9 haným sultanýn hayatýný ve yaptýrdýðý eserleri anlatýyor.

Selçuk Hatun ( Bayezid'in halasý): 5. Osmanlý hükümdarý Çelebi Mehmed'in yedi kýzýndan biridir. 1407'de Amasya'da doðdu. Selçuk Sultan Candaroðullarý'ndan Ýbrahim Bey'le evlendi. Emir Yusuf, Ýshak Bâli, Hafsa ve Hatice adlarýnda dört çocuklarý oldu. Eþi Ýbrahim Bey'in vefatý üzerine Selçuk Hatun çocuklarýný alarak Kastamonu'dan Bursa'ya, aðabeyi Sultan 2. Murad'ýn yanýna döndü. O tarihte Selçuk Hatun 34 yaþýndaydý. 78 yaþýnda Bursa'da vefat etti. Yeþil türbeye, babasý Çelebi Sultan Mehmed'in (1. Mehmed) yanýna defnedildi.

1450'de Bursa'nýn Kayhan semtinde Irgandý Köprüsü'ne yakýn bir yerde tek minareli küçük bir mescit yaptýrdý. 1451 yýlýnda Edirne'de Selçuk Hatun Mescidi yapýldý. Mescid, Osmanlý-Rus savaþýnda yýkýldý, 2005'te 'Mezit Bey Cami Sokak' adýyla yeniden ibadete açýldý. 1465'te Bursa'da Nilüfer çayý üzerinde 8-10 gözlü 'Mihraplý Köprü' adýyla bir köprü yaptýrdý. Ýstanbul'un fethinin ardýndan Aksaray (Taþkasap) Millet Caddesi üzerinde bir cami inþa ettirdi. Bu cami 1956'da Millet Caddesi'nin geniþletilmesi sýrasýnda yýkýldý. 1964'te biraz daha geride yeniden inþa edildi. Bursa'nýn Kayhan semtinde bir mektep, tabhane, Balýkesir'de bir zaviye (tekke) Manisa'da Sultaniye Külliyesi yaptýrmýþtýr.

Hafsa Valide Sultan (Yavuz Sultan Selim'in eþi, Kanuni Sultan Süleyman'ýn annesi): Þehzade Süleyman dünyaya geldiðinde Yavuz 24, Ayþe Hafsa Sultan 16 yaþýndaydý. Ayþe Hafsa Sultan, evliliðinin baþlangýcýndan (1493), Þehzade Süleyman'ýn Kefe Sancakbeyliði'ne tayin olunduðu 1509'a kadar 16 yýl zevcesi Þehzade Selim'le birlikte Trabzon'da yaþadý. Kanuni'nin Kefe'ye tayiniyle birlikte 3 yýl Kýrým'da, yine oðluyla birlikte Manisa'ya geçti. Yavuz 1512'de tahta çýktý. Ayþe Hafsa Valide Sultan bu tarihten sonra eþiyle bir araya gelemedi. Eþine yazdýðý mektuplar hâlâ mevcuttur. Oðul Süleyman tahta geçince annesini Ýstanbul'a getirtti ve gerekli itibarý saðladý. Ve ilk defa bu dönemde valide sultanlýk makamý ihdas edildi.

Þehzade Süleyman'ýn Saruhan Sancakbeyliði sýrasýnda Manisa'da cami, medrese, sýbyan mektebi, imaret, hankâh, Darü'þ-þifa ve hamam yaptýrdý. Sultaniye Külliyesi'nin bir bölümü 10 yýlda bitirildi. Bu külliye ve mahalleye halen Sultaniye denir. Külliyenin önce hankâh sonra da tekkeye dönüþtürülen birimi 1935 yýlýnda dönemin Manisa Valisi Murat Germen tarafýndan yýktýrýldý. Arsasý satýldý ve bugün üzerinde evler vardýr. Ýnþa edilen Darü'þ-þifa dikkat çeker. Bu külliye için Ýzmir Manisa civarlarýndan çok sayýda gelir kaynaðý býrakýlmýþtýr. Valide Sultan 19 Mart 1534'te 56 yaþýnda vefat etti. Türbesi Ýstanbul'dadýr.

Nurbânu Valide Sultan (Sultan 2. Selim'in eþi, Sultan 3. Murad'ýn annesi): Atik Valide Külliyesi (eski valide olarak bilinir), Üsküdar'da geniþ bir alaný kaplar. Külliyede imaret, kervansaray, gibi birçok bölüm vardýr. Buradaki Darü'þ-þifa'da 1873'ten sonra akýl hastalarý tedavi edilmiþ, 1927'den sonra ise bina Tekel'e verilmiþti. Bu külliyenin büyük bir bölümü 2003'ten sonra Marmara Üniversitesi'ne tahsis edildi. Atik Valide Camii, Atik Valide Sultan Sýbyan Mektebi (1928'de jandarmaya verildi), Atik Valide Kurrasý yaptýrdýðý bazý eserlerdir.

Bezmiâlem Valide Sultan (Sultan 2. Mahmud'un zevcesi, Abdülmecid'in annesi): Bezmiâlem Valide Sultan'ýn yapmýþ olduðu hayýr eserlerinin baþýnda Ýstanbul'un Yenibahçe semtinde inþa ettirdiði ve bugün de hizmete devam eden "Gureba-i Müslimin Hastanesi"dir. Hastanenin yapýmýnda 1826'daki kolera, 1843'teki çiçek hastalýðý salgýný etkili olmuþtur. Hastane 1845'te açýldý. Hastanenin ismi "Gureba Hastanesi", "Bezmialem" ile anýldý. Bugün "Vakýf Gureba" ismiyle anýlýyor. Hastane binasý pek çok onarým geçirmiþ ve ek yapýlmýþtýr. Bu nedenle asliyetini kaybetmiþtir. Hastane çevresinde cami, çeþme, hamam da yapýlmýþtýr.

Divanyolu'nda da Osmanlý Devleti'nin ilk sivil lisesi inþa edildi. Bu mektep 1850'de törenle açýldý. Kabataþ'la Beþiktaþ arasýnda yapýlan Bezmialem Valide Sultan Camii yapýldýðý günden bugüne Dolmabahçe Camii olarak bilinir. Valide Sultan bu caminin bitimini göremeden vefat eder. 1948 yýlýnda Dolmabahçe Stadyumu'nun yapýmý sýrasýnda cami avlusunun büyük bir kýsmý yola ve meydana eklenmiþtir. Avlunun çevre duvarý ve cümle kapýlarý ve bazý birimleri ortadan kaldýrýlmýþtýr. Cami 1948-1961 yýllarý arasýnda deniz müzesi yapýlýr ve ibadete kapatýlýr. Valide Sultan Unkapaný-Azapkapý arasýnda dubalar üzerinde yüzen bir köprü yaptýrýr (1844). Valide Sultan 43 yaþýnda hayatýný kaybetti.

Zaman