Yahya Efendi Ýstanbul'da yetiþen büyük velîlerden. 1494 (H.900) senesinde Trabzon'da doðan Yahya Efendi, 1569 (H.977) senesinde Ýstanbul'da vefât etti. Ýstanbul'daki önemli ziyaret mahallerinden olan kabr-i þerîfi, Beþiktaþ ile Ortaköy arasýnda yaptýrdýðý ve kendi adýyla anýlan câminin yanýnda bulunuyor.

Babasý Þamlý Ömer Efendi uzun müddet Trabzon'da kadýlýk yaptý. Yahya Efendi orada dünyaya geldi. Kanuni Sultan Süleyman da Trabzon'da ayný sene ayný haftada doðdu. Kaynaklar Kanuni ile Yahya Efendi'nin sütkardeþi olduklarýný söylerler. Bu kardeþlik Kanuni Sultan Süleyman Han'ýn padiþahlýðý döneminde de tesirini göstermiþ ve Yahya Efendi cihan sultanýna mürþidlik yapmýþtý.

Bir gün Yahya Efendi hazretleri Sahn-ý Semân Medresesi'ne gitmek için yola çýkmýþtý. Yolda karþýlaþtýðý bir papaz, atýnýn yularýný tutup "Ey âlim zat! Ey Yahya Efendi! Size bir sualim var. Bu meselenin cevabý dininizde var mýdýr? Bu topraklarda yaþayan gayr-i müslimlerden ölenlerin defteri tutulmuyor, kayýtlarý yapýlmýyor. Böyle olunca da ölen kalan bilinmeden, ölmüþ bir gayr-i müslimden devletçe haraç isteniyor? Bu nasýl iþtir. Bu zulüm deðil midir?" diye sitemkâr bir soru sordu. Yahya Efendi bunlarý duyunca; "Hayýr" dedi hiddetle; "Dinimizde ölmüþ bir gayr-i müslim vatandaþtan haraç alýnmaz. Çok fakir, kazandýðýyla zar zor geçinen kimselerden ve çok yaþlý olanlardan da haraç alýnmaz. Bunlar affolunmuþlardýr. Sultanýmýz ona muhtaç deðildir." Bunun üzerine papaz; "Efendi þunu iyi bil ki, bizden ölen kimsenin bile haracýný isteyip, her yýl alýyorlar. Ne olur bu meseleyi Sultan Süleyman Hana arz edin?" diye ricada bulundu.

Yahya Efendi iþittikleri karþýsýnda celâllendi ve hemen medreseye gitti. Ders yapmadan önce kalem kâðýt istedi ve Sultan Süleyman Han'a hitaben; "Ey cihan sultaný Süleyman Han! Þimdi sana saltanat haram oldu. Demek zulmün ölen kiþilere kadar uzandý! Hâlbuki böyle bir zulmü senin ecdadýn yapmamýþtý. Senin dine karþý hassasiyetin bu mudur? Bak, bir gayr-i müslim gelip bize sitem ediyor ve söyledikleriyle elimizi kolumuzu baðlýyor." diye yazdý ve mektubu gönderdi. Mektubu eline alan Kanuni, okudukça yüzünün rengi deðiþti ve kalbini derin bir hüzün kapladý. Tahtýndan indi ve bir adamýný Yahya Efendi'ye göndererek ziyaret talebini iletti. Yahya Efendi'nin kabul etmesi üzerine kayýðýna binip dergâha vardý. Hürmetle selâm verip yaklaþtý ve; "Aðabey! Bu mektup da nedir? Bunu bize siz mi gönderdiniz? Ey güzel haslet sahibi! Nedir suçumuz? Bize bunu beyan edip açýklayýnýz? Biz de iþin hakikatini bilelim. Saltanat bana neden haram oldu? Kime zulmetmiþim?" diye sordu.

Yahya Efendi sitemli ve celalliydi; "Padiþahým! Bu ne iþtir. Defterleri her sene niçin yenilemezsiniz? Ölmüþ olan gayr-i müslimlerden memurlarýnýz haraç toplarlar. Böyle ele geçen mal sana hiç helal olur mu? Bu senden beklenmez. Yediðin, giydiðin haram olunca, elbetteki saltanat da sana haram olmuþ demektir." dedi.

Hayretler içinde kalan Kanuni; "Halimi Allah biliyor ki, bu söylediklerinizden zerrece haberim yoktur." dedi. Yahya Efendi de; "O halde bu gaflet nedir? Yarýn Allah huzurunda buna vereceðin cevap ne olur. Memurlarýn gayr-i müslim malý alýrlar. Bu, kul hakkýdýr. Er geç Hak Teâlâ'nýn huzuruna çýkacaksýn. Yakaný bu mazlumlarýn eline vereceksin. Neticede korkarým Cehennem ateþine atýlýrsýn. Cihan padiþahýnýn kâfirle ayný yere düþmesi layýk mýdýr? Bu mudur din gayreti, bu mudur iman gayreti? Kullara zarar verene, inletip aðlatana Rabb'in rýzasý yoktur. Sana yollarýn en hayýrlýsý gösterilmiþken, bu yaptýðýna Resûlullah Efendimiz hiç razý olur mu? Niçin adaletle iþ görmezsin? Dininin bildirdiði yola gitmezsin? Þunu iyi bil ki, ey cihan padiþahý! Þöhret zinetinin hepsi burada, bu dünyada kalýr. Yanýnda götüreceklerin sadece adil muamelelerindir." buyurdu.

Kanuni Sultan Süleyman Han bu sözleri iþitince aðladý ve vezirine emredip; "Her sene evleri teker teker sayýn. Gayr-i müslimlerden ölen kalanlarý yazýn. Haraç hesabýný iyi tutun. Hazineye haram para getirmeyin. Ve þunu iyi bilin ki, buna kesinlikle rýzam yoktur." diye ferman etti. Ardýndan da Yahya Efendi hazretlerine dönüp; "Sen bizim doðru yolu gösteren rehberimizsin. Gaflet uykusundan bizi uyandýrdýn. Bu sebeple Allah senden razý olsun. Suç bizdeymiþ." dedi. Yahya Efendi de ona; "Ey cihan padiþahý! Tövbe edin ki, Allah affetsin. Bir daha gaflette kalýp zulüm etmeyiniz. Doðru yolu býrakýp eðri yola gitmeyiniz." buyurdu. Artýk gitme vaktinin geldiðini düþünen cihan padiþahý; "Aðabey! Þimdi artýk bizim tahta geçmemize izin var mýdýr?" diye sordu. Yahya Efendi, Kanuni'nin elinden tutup; "Evet þimdi çýkabilirsin." buyurdu.

Süleyman Sargýn