Fatih Camii'nin önemine dikkat çekmek isteyen Büyükþehir Belediyesi Kültür AÞ, Türk Kültür ve Medeniyet Tarihinde Fatih Külliyesi adlý üç ciltlik bir kitap yayýmladý. Kitapta Fatih Külliyesi'nin mimarî özellikleri, binalarýn fonksiyonlarý ve zaman içinde yapýlan bazý deðiþiklikler ayrýntýsýyla anlatýlmýþ. 
 
Fatih Sultan Mehmet, Ýstanbul'un fethini bir 'dava' olarak görüyordu. Bu uðurda her þeyi göze aldý, baþarýyý engelleyebilecek bütün sebepleri ortadan kaldýrdý. Fethi zamansýz bulan ve savaþa karþý çýkan bazý nüfuzlu aileleri etkisiz hale getirdi, yeni savaþ taktikleri ve silahlarý kullandý. Kuþatma sýrasýnda da büyük bir sabýr gösterdi ve sonunda muvaffak oldu. Savaþtan geriye harap bir þehir kalmýþtý. Dünyanýn en büyük medeniyetlerinden birine beþiklik edecek bu yorgun þehir, adeta bir usta arýyordu. Sultan Fatih, bu görevi kimseye vermedi, bizzat kendisi üstlendi. Ýstanbul'u hakkýyla imar edebilmenin en az savaþý kazanmak kadar zor olduðunu da biliyordu. Mevcut binalarýn korunmasý, þehrin yeniden imar edilmesi, yýkýlan surlarýn tamiri ve su yollarýnýn onarýlmasý büyük bir titizlikle onun kontrolü altýnda gerçekleþti. Fatih Sultan Mehmet, Ýstanbul'un çehresini deðiþtirmeye þimdilerde kendi ismi ile anýlan semtten baþladý. Avrupa yakasýnýn en hâkim tepelerinden birine inþa edilen Fatih Camii, þehrin yeni silueti oldu. Fetihten sonra temeli atýlan ilk 'sultan camii' olma payesini aldý. Bizans'tan kalma bir harabenin üzerine bina edilen cami ve etrafýndaki külliyeler, tarihçilere göre yeni oluþturulan medeniyetin ilim üzerine kurulduðunu göstermesi açýsýndan çok önemli. Fatih Medresesi, devrin en iyi devlet adamlarýný yetiþtirdi. Fatih Sultan Mehmet, burada öðrenim gören öðrencilerle yakýndan ilgilendi. Osmanlý coðrafyasýnýn farklý bölgelerinden gelen medrese hocalarý burada ders verdi. Yabancý ilim adamlarý özel misafirhanelerde aðýrlandý. Külliye, Osmanlý döneminde adeta bir cazibe merkezi haline geldi. Cami avlusundaki derslikler, þifahaneler, aþhaneler, kütüphaneler ve misafirhaneler, Osmanlý Devleti'ndeki sosyal hayatla dinin ve ilmin nasýl da barýþýk kavramlar olduðunu gösteriyor.

Külliyenin içinde Fatih Sultan Mehmet'in türbesi de bulunuyor.

Fatih Camii'nin Osmanlý medeniyetindeki önemine dikkat çekmek isteyen Büyükþehir Belediyesi Kültür AÞ, Türk Kültür ve Medeniyet Tarihinde Fatih Külliyesi adlý üç ciltlik bir kitap yayýmladý. Hazýrlýklarý 2007 yýlýndan bu yana süren çalýþma, fethin 557. yýlý anýsýna basýldý. Kitapta, Fatih Külliyesi'nin mimarî özellikleri, binalarýn fonksiyonlarý ve zaman içinde yapýlan bazý deðiþiklikler ayrýntýsýyla anlatýlmýþ. Fatih Külliyesi'nin anlatýldýðý kitabýn birinci cildini, Doç. Dr. Fevzi Günüç hazýrlamýþ. Hazirenin ele alýndýðý ikinci ve üçüncü cilt ise Yrd. Doç. Dr. Ali Rýza Özcan imzasýný taþýyor. Editörlüðünü hattat Hüseyin Kutlu üstlenmiþ. Fotoðraflarýný ise mimar Ahmet Arslanoðlu çekmiþ. Kitap, Ýngilizce tercümesi ile birlikte sunulmuþ. Eserde, Türk kültür ve sanatýnýn külliyedeki yansýmalarý, Fatih Sultan Mehmet'in hayatý, Ýstanbul'un fethi ve külliyelerle ilgili belgeler, notlar yer alýyor. Kitap, külliyelerin Osmanlý'da nasýl da büyük bir boþluðu doldurduðunu gösteriyor. Sosyal yönü ile düþkün ve kimsesizlere hizmet eden külliyenin kapýsý herkese açýktý. Medreseler, ilimle cehaletin önüne geçmeye çalýþýyordu. Misafirhaneler yurtiçi ve yurtdýþýndan gelen ilim adamlarýný aðýrlýyordu. Aþhane, hastane, kütüphane ve hamam ise burada kalanlarýn hizmetine sunulmuþtu. Cami sadece ibadethane olarak deðil, konferanslar ve dersler için de kullanýlýyordu. Öðrenciler kuþluk vakti kalkýyor, öðleye kadar dersler devam ediyor ve daha sonra herkes ya müzakere ediyor ya da kütüphanede ders çalýþýyordu. Osmanlý döneminde eðitim denilince akla ilk burasý geliyordu. Devrin en kýymetli hocalarý buraya toplanmýþtý. Medrese, bizzat Fatih Sultan Mehmet kontrolündeydi.

Mezar taþlarý tek tek incelendi

Kitabýn ikinci ve üçüncü cildi Fatih Camii haziresine (mezarlýk) ayrýlmýþ. Belki de þimdiye kadar çok az mezarlýk için böyle kapsamlý bir çalýþma yapýlmýþtýr. Mezarlýk, Ýstanbul'daki Selâtin camii hazirelerinin en önemlilerinden biri kabul ediliyor. A. Rýza Özcan hummalý bir çalýþmanýn sonunda önemli bir eser ortaya koymuþ.

Hazirede yer alan 425 mezar taþý kitabesini fotoðraflamýþ, Osmanlýca yazýlar Türkçeye çevrilmiþ. Mezar taþlarý ile kitabelerin mimarî ve sanatsal özelliklerini incelemiþ. Taþlarda kullanýlan semboller fotoðraflý bir þekilde açýklanmýþ. Mezar taþlarýndaki hattat imzalarý tek tek gösterilmiþ. Fatih Camii avlusunda yer alan mezar taþlarýnýn, yazýlarýyla, iþlemeleriyle ve taþýdýklarý sembollerle birer kültür hazinesi olduðunu ortaya koymuþ.

Hazireye defnedilen isimler ilmiye, tarikat, kalemiye ve sanatkârlar olarak dört kýsma ayýrmýþ. Kitabýn sonunda haziredeki tüm mezarlarý gösteren bir harita ile sözlük eklemiþ. Baþta Fatih Sultan Mehmet ve eþi Gülbahar Hatun olmak üzere, Ahmed Mithat Efendi'den Ali Emîrî Efendi'ye, Hattat Sâmi Efendi'den Filibeli Ahmed Hilmi Bey'e kadar çok sayýda kültür ve medeniyet öncüsü ismin mezarý burada bulunuyor. Böylesine önemli türbe ve mezarlardan çok sayýda kiþinin haberi bile yok. Ýnternetteki bazý yorumlar acý gerçeði ortaya koyuyor. Fatih'in türbesinin yerini bilmeyip arkadaþlarýna soranlar var...

Türbe, Fatih Camii'nin mezarlýðýnda bulunuyor. Cami ve hazirenin bulunduðu yer, Bizans için de çok önemliymiþ. Fetihten önce Bizanslýlar için kutsal bir yapý olan eski Havariyun Kilisesi buradaymýþ. Bizans'ýn baþta 1. Konstantin olmak üzere bütün önemli yöneticileri kilisenin bahçesindeki mezarlýða gömülmüþ. Fatih Sultan Mehmet türbesi, II. Bayezid tarafýndan, 1482 yýlýnda yaptýrýlmýþ. Türbe, on kenarlý kubbeli, dýþý beyaz mermerlerle kaplý bir yapý. Türbenin iç duvarlarý altýn ve gümüþ iþleme ile bezenmiþ. Türbe, 1766 depreminden bir yýl sonra yeniden yapýlmýþ. Aslýnda türbe, tarih boyunca çok sayýda talihsizliðe uðramýþ. Birkaç kez yangýn geçiren türbe, 1800'lü yýllarýn baþýnda þiddetli yaðan nisan yaðmuru sonrasýnda zarar görmüþ. Daha sonra Sultan I. Abdülhamid, türbede bazý deðiþiklikler yapmýþ. Giriþ kapýsýna bir ayet ve kýta yazýlmýþ. Türbe, Sultan Abdülaziz döneminde ise ikinci kez onarýlmýþ, altýn nakýþlar ve sürme pencereler yapýlmýþ. 1492 yýlýnda vefat eden Gülbahar Hatun da buraya defnedilmiþ. Kendi adýyla anýlan bir türbe yapýlmýþ. Gülbahar Hatun Türbesi de 1766 yýlýndaki depremde yýkýlmýþ.

Sultan III. Mustafa tarafýndan Fatih Camii'nin yeniden yapýmý ile birlikte bu türbe de baþtan inþa edilmiþ. Türbe eski kalýntýlarýna dayanýlarak ayný planda yapýlmýþ. Sekizgen planlý ve tek kubbeli olan türbe, kesme taþtan. Oldukça sade görünümlü olan türbeyi her kenarda altlý üstlü birer pencere aydýnlatýyor. Alt sýra pencereleri dikdörtgen söveli olup yuvarlak kemerli alýnlýklara sahip. Üst sýra pencereler ise yuvarlak kemerli dýþlýklara sahip. Türbeye giriþ kuzey cepheden olup düz mermer bloktan oluþan yuvarlak kemerli kapý, dikdörtgen bir çerçeve içine alýnmýþ. Türbe Cibali yangýný (1782) sýrasýnda zarar görmüþ ve Sultan I. Abdülhamid tarafýndan onarýlmýþ ve bu onarýmý belirten kitabe giriþ kapýsý üzerine konulmuþ.

Bünyamin Köseli